Oczekując na Boże Narodzenie 10: Choinka

Od dzisiejszego poniedziałku do najbliższej soboty w ramach serii Oczekując na Boże Narodzenie „przyjrzę się” bożonarodzeniowemu drzewku, czyli choince. Dzisiaj mapa językowa o niej samej. Ze względu na długie nazwy na nią w wielu językach musiałem zredukować liczbę języków lokalnych (brak np. bretońskiego czy bawarskiego mimo posiadania danych), część nazw jest obrócona, a mimo to 8 kolejnych jest oznaczonych cyframi i rozpisana po lewej stronie mapki, pod Islandią.

Oprócz Europy umieściłem języki hebrajski i arabski.

Polska ponownie wyróżnia się na tle pozostałych państw słowiańskich, podzielonych na 3 „podgrupki”: czesko-słowacką, słoweńsko-chorwacką i utworzoną z pozostałych o podobnym brzmieniu. Widać także podobieństwo w językach skandynawskich (duński, szwedzki, norweski). 

Choinka pochodzi od połączenia słów choina [drzewo iglaste] z przyrostkiem -ka. Nazwy angielska, portugalska, hiszpańska czy niemiecka to nic innego jak „Bożonarodzeniowe drzewo”. Słowacka czy czeska znaczą świąteczny atrybut. 

Nie wykluczam możliwości błędu w przypadku Armenii, za co przepraszam, jednak uświadomiłem jego ewentualność sobie dopiero po zakończeniu prac nad mapą. W przypadku Bułgarii za to trafiłem też na opcję, gdzie opuszcza się słowo koledna w określeniu choinki. 

Dziękuję za zapoznanie się z dzisiejszą mapą z cyklu Czekając na Boże Narodzenie i zapraszam serdecznie na kolejną!

Czekając na Boże Narodzenie 9: Wigilia (3)

Dzisiaj, w II Niedzielę Adwentu kończę tydzień „z Wigilią” na Jesiennych Czereśniach. A jak kończę? Otóż dzisiaj przedstawię Wam tradycje wigilijne i przedwigilijne dla wybranych państw europejskich, tak jak to zrobiłem w piątek (tu) dla ośmiu miejsc na świecie.

W przypadku Europy wybrałem 5 państw, których zwyczaje przedstawię Wam bliżej.

1. Rosja (Соче́льник [soczelnik])

• W Wigilię Bożego Narodzenia (Рождественский сочельник, mniej formalnie Соче́льник) prawosławnych obowiązuje najostrzejszy post w ciągu tych 6 tygodni. Powstrzymują się od jedzenia cały dzień, dopiero wieczorem spożywa się kutię postną.
• Kutia postna była przygotowywana z gotowanych ziaren pszenicy, ale w niektórych regionach bywają różne jej odmiany.
• Do kutii podawano wzwar, czyli kompot z suszonych owoców i rozgotowanych jagód z cukrem lub miodem.
• Sama Wigilia wypada tam 24 grudnia, ale wg kalendarza juliańskiego, a więc wg gregoriańskiego jest to 6 stycznia.
• Od rana w Wigilię gospodynie smażyły bliny (takie naleśniki). 
• Innymi potrawami wigilijnymi były mąka owsiana i kisiel. 
• Ubieranie choinki było w Rosji znanym zwyczajem do czasów Piotra I, a następnie od 2 poł. XIX wieku. 
• Choinki przystrajano tradycyjnie dopiero po nocnej liturgii bożonarodzeniowej lub wg mniej surowych kanonów także tuż przed nią.

2. Litwa (Kūčios)

• Litwini podobnie jak Polacy spędzają Wigilię w rodzinnym gronie. 
• Zachował się u nich, a także u mieszkających na Litwie Ukraińców wyznania katolickiego zwyczaj łamania się opłatkiem.
• Jedną z innych tradycji litewskich podobnych do polskich jest jedno wolne nakrycie przy wigilijnym stole.
• Wigilia na Litwie rozpoczyna się tradycyjnie z dostrzeżeniem pierwszej gwiazdki na niebie.
• Kolacja składa się z potraw postnych. Przykładowymi są (gęsty) kisiel żurawinowy, a także grzybówki czy makówki z ciasta drożdżowego z nadzieniem, smażone w oleju. 
• Litewską Wigilię wyróżniają jednak śliżyki (lit.  kucziukai), bardzo drobne ciasteczka drożdżowe z makiem. Są one podawane jako deser z zupą tzw. podsytą.
• Po kolacji wigilijnej następuje śpiewanie kolęd, obdarowywanie się prezentami, a później pójście na Pasterkę.

3. Czechy (Štědrý den)

• 4 grudnia w Czechach ma miejsce barborka, która jednak nie przypomina wcale polskiej Barbórki. Tego dnia urywa się gałązkę czereśni i wstawia do naczynia z wodą. W Wigilię powinna zakwitnąć.
• W Czechach dzień Świętego Mikołaja obchodzony jest nie 6, a 5 grudnia. Do małych dzieci przychodzi wtedy Mikołaj. Żeby dostać prezent dzieci muszą powiedzieć czy były grzeczne, a czasem też wyrecytować wierszyk lub powiedzieć piosenkę. W prezencie obok słodyczy czy pomarańczy znajduje się też ziemniak lub węgielek przypominający, że jednak zdarzało im się coś przeskrobać.
• W niektórych zakładach w Wigilię organizowano dawniej konkursy na najlepszą sałatkę ziemniaczaną. Aktualnie jest to u naszego południowego sąsiada dzień wolny od pracy.
• Po zapadnięciu zmroku nastaje wieczerza wigilijna, podczas której nie może zabraknąć karpia. Nie ma zwyczaju przestrzegania liczby 12 potraw.
• Po kolacji wigilijnej ojciec rodziny zapala świeczki i zimne ognie na choince i rozlega się dźwięk dzwoneczka — to niewidzialny Jezusek przyniósł dzieciom prezenty.

4. Chorwacja (Badnjak)

• Badnjak jest obchodzony w Chorwacji bardzo uroczyście. Na pozór niewiele różni się od polskiej Wigilii, ale na stołach znajdują się inne potrawy, a wino zastępuje kompot z suszu.
• Główne miejsce na stole zajmuje talerz z posianą wcześniej (4 lub 13 grudnia) pszenicą. Niekiedy obwiązuje się nią wstążką z chorwackimi barwami narodowymi, czasem wstawia się w środek świecę bądź jabłko.
• Nie ma ustalonej konkretnej pory siadania do stołu: często robi się to wieczorem, niektórzy w porze obiadowej.
• W Chorwacji odradza się zwyczaj ozdabiania domu słomą symbolizującą narodziny Jezusa w betlejemskiej stajence.
• Choinka pojawiła się tu później niż w Polsce. Ważne miejsce pod nią zajmuje szopka —  jaslice. 

5. Hiszpania (Nochebuena)

• Hiszpańskie obchody Bożego Narodzenia zaczynają się 22 grudnia, kiedy to ma miejsce loteria ze sporą kwotą pieniężną do wygrania. 
• W Hiszpanii kolację wigilijną spędza się w rodzinnym gronie, a następnie udaje się na Pasterkę (Misa de Gallo). 
• Jednym ze zwyczajów pielęgnowanych przez Hiszpanów jest przygotowywanie na początku grudnia Belén — szopki bożonarodzeniowej. 
• Ważne miejsce w hiszpańskiej tradycji bożonarodzeniowej ma także choinka ozdabiana bombkami, lampkami czy Gwiazdą Betlejemską.
• Prezenty z reguły daje się 6 stycznia.

Dziękuję za zapoznanie się z dzisiejszym postem z serii Czekając na Boże Narodzenie i już zapraszam na kolejny! To koniec wigilijnej tematyki na razie na Jesiennych Czereśniach. W najbliższych dniach  przejdę do tematu choinki i tego, co na niej. 

Czekając na Boże Narodzenie 8: Wigilia (2)

Wczoraj pisałem o tradycjach bożonarodzeniowych w różnych miejscach na świecie poza Europą (i Grenlandią). O tradycjach na Starym Kontynencie jutro, ponieważ dziś zdecydowałem się na mapę językową Wigilii Bożego Narodzenia. Oprócz Europy nazwa hebrajska, jednak tym razem nie znalazłem jej transkrypcji.

Stosowałem nazwy oficjalne, nie potoczne, nieformalne czy skrócone (stąd np. w Polsce Wigilia Bożego Narodzenia zamiast Wigilia czy w Rosji Рождественский сочельник, a nie Соче́льник) ponieważ nie dla wszystkich krajów miałem dostępne obydwie nazwy. Ciekawą sytuację miałem z Węgrami, gdzie jedno z dostępnych dla mnie tłumaczeń było nie do końca pewnym tłumaczeniem z angielskiego Christmas Eve, więc zdecydowałem się nie umieszczać go na mapie. Drugie z kolei wyglądało kompletnie inaczej. Nie znam węgierskiego, a więc nie mogłem tego zweryfikować.

Tworząc tą mapę zaciekawiło mnie to, że niemal każdy prezentowany język ma swoją własną, niepodobną do żadnej innej nazwę na ten dzień (wyjątkiem jedynie Dania z Norwegią i Szwecją). Różnią się nazwy nie tylko z grupy romańskiej (francuskie Réveillon de Noël nie przypomina nie tylko rumuńskiego Ajnul Crăciunului, ale też hiszpańskiego czy włoskiego tłumaczenia), ale także ze słowiańskiej, co dotąd nie zdarzało się aż tak często.

Szczególną niespodzianką mogą być 3 kompletnie niepodobne zwroty w białoruskim, rosyjskim i ukraińskim. 

Trudno mi było znaleźć etymologię zwrotów oznaczających Wigilię. Prawdopodobnie musiałbym rozdzielać nazwy dwuczłonowe, na co niestety nie miałem dzisiaj czasu. 

Dziękuję Wam za zapoznanie się z dzisiejszą mapą i krótszym komentarzem, a już jutro zapraszam na przegląd tradycji wigilijnych w wybranych krajach europejskich w ramach cyklu Czekając na Boże Narodzenie!

Czekając na Boże Narodzenie 7: Wigilia

W pierwszych siedmiu dniach grudnia na Jesiennych Czereśniach pojawiały się mapy językowe różnych słów dla Europy. Od 4 grudnia rozpocząłem tematykę związaną z Wigilią i uznałem że świetnym jej zwieńczeniem będzie odejście od standardowej mapy językowej dla Europy i przedstawienie, oprócz nazw w innych językach, zwyczajów z różnych stron świata.

Wybrałem 8 miejsc, których zwyczaje wigilijne, a także czasem przedwigilijne dzisiaj Wam przedstawię. Prezentuje je poniższa mapa. 4 z nich leżą w Amerykach, 2 w Azji, a po 1 w Afryce i na Antarktydzie.

1. Meksyk (Nochebuena)

• W Meksyku obchody Bożego Narodzenia zaczynają się wcześniej niż w Polsce. 12 grudnia świętują święto Matki Boskiej z Guadelupe, a od 16 do 24 wspominają wędrówkę Świętej Rodziny do Betlejem (są to tzw. dni posadas). 
• Istotnym elementem posadas jest piñata. Zawiesza się ją na sznurku, a następnie dzieci z zasłoniętymi oczami uderzają w nią kijem. W środku piñaty znajdują się bowiem słodycze.
• W samą Wigilię Meksykanie, podobnie jak w Polsce, zasiadają do wigilijnej kolacji. Dzieje się to wtedy, kiedy w domowej szopce (nacimento) znajdzie się figurka Dzieciątka Jezus. Umieszcza ją tam jeden z członków rodziny.
• Zależnie od regionu dzieci dostają prezenty od Dzieciątka lub od Trzech Króli (6 stycznia).
• Najważniejsze dania meksykańskiej Wigilii to indyk (np. nadziewany lub w czekoladzie) i poncz z owoców (gujawa, jabłko, suszona śliwka), orzechów, cynamonu i soku z trzciny cukrowej.
• Spotkanie rodzinne zwykle trwa do północy, kiedy to rodzina udaje się na Pasterkę*.

* — wg innych źródeł w kraju tym nie ma zwyczaju chodzenia na Pasterkę;

2. Panama (Nochebuena)

• Święta zaczynają się dla mieszkańców Panamy już 8 grudnia w ramach obchodów Niepokalanego Poczęcia NMP. To także Dzień Matki w tym kraju. Niektóre z małych dziewczynek są ubrane jak anioły ze skrzydłami przymocowanymi do sukienek. Odbywa się pochód z pomnikiem Najświętszej Marii Panny. 
• Nie wszystkie rodziny ubierają przed Bożym Narodzeniem choinki.
• W Panamie nie istnieje wieczerza wigilijna, a w wielu domach jest to normalny dzień jak każdy inny. Dzień 24 grudnia jest poświęcony na przygotowanie posiłków i sprzątanie domu.
• Panamczycy słuchają muzyki, gdy oczekują północy, aby ucztować i odwiedzać rodzinę i przyjaciół.
• Dużą uwagę przywiązuje się do świecidełek za oknem. 

Jeżeli interesują Was tradycje wigilijne i bożonarodzeniowe w krajach środkowoamerykańskich serdecznie polecam też ten oto wpis na blogu B*Anita Travel Anity Demianowicz o Świętach Bożego Narodzenia w Gwatemali: 

http://www.banita.travel.pl/gwatemala-boze-narodzenie/

3. Kolumbia (Nochebuena)

• W Kolumbii świętowanie i przygotowania rozpoczynają się już 7 grudnia wieczorem (Día de las Velitas). Ulice i domy są dekorowane świeczkami, lampionami i światełkami. Święto Niepokalanego Poczęcia jest szczególnie popularne w Kolumbii.
• Od 16 grudnia wielu Kolumbijczyków bierze udział w nowennach przed Bożym Narodzeniem.
• Na początku grudnia dzieci piszą list do Dzieciątka Jezus (Carta al Niño Dios) z nadzieją, że otrzymają prezenty od Jezusa w Wigilię.
• Główny bożonarodzeniowy posiłek jest spożywany w wigilijną noc. Nazywa się on Cena de Navidad. Danie, które często zawiera to lechona — wieprzowina nadziewana ryżem i groszkiem.
• Po wyżej wymienionym posiłku wiele ludzi udaje się na Mszę Świętą o północy.

4. Boliwia (Nochabuena)

• Przed Bożym Narodzeniem dzieci wykonują żłóbki i dekoracje świąteczne do swoich domów i uczą się kolęd.
• W tym kraju również istnieje tradycja uczestniczenia w 9-dniowej nowennie przed Bożeym Narodzeniem od 16 grudnia.
• Istnieje ok. 20-zwrotkowa celebracja adwentowa (Posada) do śpiewania. Opowiada ona historię zbawienia od Adama do narodzenia Jezusa.
• Świętowanie w Boliwii 24 grudnia rozpoczyna się około 21:00. W kościołach celebruje się Misa de Gallo, co znaczy Msza o pianiu koguta. Podczas tej mszy dzieci przygotowują krótką inscenizację bożonarodzeniową. 
• O północy wystrzeliwane są petardy i fajerwerki na cześć narodzenia Jezusa.
• Rodziny często spożywają główny bożonarodzeniowy posiłek po Misa de Gallo.

5. Kamerun (Réveillon de Noël / Christmas Eve)

• W Wigilię dekoruje się dom, choinkę (lub palmę), przyrządza potrawy i wieczorem zasiada do kolacji. 
• Na wigilijnym stole we wschodnim Kamerunie obok ryb, kurczaka czy dzika można znaleźć potrawy z węża boa.
• Kameruńczycy kolację świąteczną rozpoczynają od śpiewania kolęd (francuskich, angielskich). 
• Na niektórych misjach wprowadzany jest zwyczaj łamania opłatkiem, który się bardzo podoba Kameruńczykom. Tam, gdzie go brakuje, do dzielenia używa się francuskiego pieczywa.
• Boże Narodzenie w Kamerunie to święto dzieci. Przygotowują one jasełka i czekają na prezenty. Rodzice zazwyczaj otwarcie przyznają, że to dar członków rodziny.

6. Filipiny (Christmas Eve / brak danych dla nazwy w j. filipińskim)

• Filipińczycy lubią świętować Boże Narodzenie tak długo jak to możliwe. Kolędy w sklepach potrafią pojawić się już we wrześniu!
• Przez 9 dni przed Bożym Narodzeniem sprawowana jest nowenna. Do kościołów przychodzą tłumy wiernych, mimo że Msze Święte są sprawowane o 4 rano.
• Uroczyste wieczerze, wyszukane prezenty czy choinka to rzadkość na Filipinach. Za choinkę służy gałązka bambusa lub innego drzewa, a śnieg jest imitowany przez watę. W sklepach można jednak kupić plastikowe choinki.
• W Wigilię odprawiana jest Msza Święta o 22. 
• O północy w nocy z 24 na 25 grudnia rozlega się huk petard i fajerwerków.

7. Betlejem 

• W Betlejem Wigilię obchodzi się w szczególny sposób. Na obchody Bożego Narodzenia do miejsca, gdzie przed ponad 2000 laty narodził się Jezus Chrystus przybywa tysiące pielgrzymów. 
• Znajduje się tu przy Placu Żłóbka Bazylika Narodzenia Pańskiego, nad grotą w której wg tradycji chrześcijańskiej narodził się Chrystus. Od 1852 r. nadzór nad nią pełnią Kościoły: prawosławny, ormiański i rzymskokatolicki.
• Najbardziej czczone miejsce bazyliki znajduje się pod prezbiterium, jest to Grota Narodzenia (na zdjęciu).

Autor: Darko Tepert Donatus (Praca własna) [CC BY-SA 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)], Wikimedia Commons

8. Antarktyda

• Oczywiście Antarktyda nie ma rdzennych mieszkańców, którzy kultywują swoje tradycje wigilijne czy bożonarodzeniowe mniej lub bardziej przypominające te europejskie. Znajduje się tam jednak polska stacja badawcza im. Arctowskiego, gdzie badacze kultywują polskie tradycje.
• Na polskim stole wigilijnym w Antarktydzie w poprzednich latach nie brakowało charakterystycznych dla Ojczyzny badaczy potraw, jak karp, śledzie, barszcz z uszkami czy kutia, ale pojawiały się też wpływy lokalne (antarktyczne? antarktydzkie?) w postaci szczękaczy i nototeni. 
• Czasem na stacji w tym czasie gościli przedstawiciele innych nacji, np. Finowie, Amerykanie, Brazylijczycy.

Dziękuję za przeczytanie! Już jutro kolejna mapa językowa z cyklu Czekając na Boże Narodzenie na Jesiennych Czereśniach! 

Źródła:
1. https://www.whychristmas.com/
2. http://www.niedziela.pl/artykul/36374/nd/Boze-Narodzenie-na-Filipinach
3. http://gosc.pl/doc/1404740.Wigilia-w-Kamerunie-z-wezem-boa
4. http://wiadomosci.onet.pl/swiat/wigilia-w-meksyku-bez-prezentow/cj2n8
5. http://www.selzbietanki.com/index.php/component/k2/item/176-boze-narodzenie-w-boliwii/176-boze-narodzenie-w-boliwii
6. Różne strony polsko- i hiszpańsko- języcznej Wikipedii.

I inne, w razie ciekawości proszę pytać, jestem w stanie podać.